Zajęcia rozwojowe dla dzieci szczególnie zdolnych

Zapraszamy na zajęcia kreatywne, mające na celu wzmacnianie rozwoju intelektualnego, emocjonalnego i społecznego dzieci szczególnie zdolnych.

Wskazówki dla nauczycieli i rodziców jak pracować z dzieckiem zdolnym

Bardzo często nauczycie napotykają trudności w pracy z dzieckiem zdolnym. Problem dotyczy rozpoznania i identyfikacji jednostek utalentowanych. Praca z uczniem zdolnym nie jest priorytetowa, dlatego bardzo często nauczyciele nie mają pomysłu na pracę z nim. Uczeń uzdolniony ma specyficzne potrzeby, a zadaniem nauczyciela jest sprostanie wszystkim wymaganiom.

Dziecko zdolne w rozumieniu społecznym to zwykle uczeń, który ma wzorowe zachowanie i najwyższe oceny z przedmiotów szkolnych.

W rozumieniu psychologicznym uczeń zdolny to taki, który ma wysoki iloraz inteligencji, duże osiągnięcia, odczuwa niepokój poznawczy, umie oderwać się od utartych schematów, potrafi znaleźć się w nowej sytuacji, ma pomysły nowych rozwiązań starych problemów, nie boi się nowych rzeczy.

Są przynajmniej dwa kryteria rozpoznawania wybitnych zdolności:

Psychologiczne: opiera się na badaniu poziomu inteligencji, zdolności specjalnych, cech charakteru i osobowości,
Psychopedagogiczne: odwołuje się do osiągnięć ucznia.

Psychologia ma narzędzia diagnostyczne jak testy inteligencji, zdolności, osobowości. Najlepiej jednak poznaje się zdolności przez obserwację procesów i wyników działania jednostki. Jednak to nauczyciele i rodzice mogą jako pierwsi zwrócić uwagę na dzieci wyróżniające się wysokimi lub wybitnymi zdolnościami w jakimś kierunku.

Uczeń szczególnie zdolny to ten, który ma możliwości dojścia do wybitnych osiągnięć w danej dziedzinie, jest ciekawy, pragnie eksperymentować, nie boi się wieloznaczności obserwowanych zjawisk. Obszar jego zainteresowań często różni się od zainteresowań przeciętnie uzdolnionych rówieśników.

Uczniowie zdolni stanowią około 3% populacji szkolnej. W klasach początkowych zdolności są jeszcze mało sprecyzowane, ujawniają się w ogólnych kompetencjach poznawczych. Około 12-go roku życia krystalizują się zdolności kierunkowe.

Wysoka inteligencja dziecka zdolnego (u wybitnie zdolnych iloraz inteligencji w skali Termana – Merrill pozostaje w granicach 130 – 139) może zaznaczać się zarówno we wszystkich lub w wielu dziedzinach działalności, jak również tylko w pewnych określonych płaszczyznach, jak np. w odniesieniu do matematyki i nauk ścisłych, do języków, humanistyki itp.

Najczęściej obserwujemy zdolności w sferach:

artystycznej
technicznej;
sportowej i motorycznej;
społecznej

Dzieci wybitnie zdolne i utalentowane w poszczególnych sferach przejawiają:

Rozwój poznawczy:

ciekawość, dociekliwość, aktywność poznawcza
samodzielność sądów, umiejętność ich obrony
bardzo dobra pamięć
bystrość, myślenie analityczne, zdolność abstrahowania
spostrzegawczość, trafność obserwacji
logiczne myślenie, kojarzenie, przerzutność uwagi
rozwinięte myślenie intuicyjne
twórczość ,oryginalność, pomysłowość
wysoki, ponadprzeciętny rozwój intelektualny
łatwość uczenia się dużej ilości materiału
szeroki wachlarz zainteresowań, dużo wiadomości pozaszkolnych
bogata wyobraźnia
odczuwanie przyjemności w czasie wykonywania zadań umysłowych

Rozwój emocjonalny

wrażliwość, często nadwrażliwość
empatia
często stany niepokoju, poczucia winy
samokrytycyzm
poczucie humoru
duże poczucie sprawiedliwości
większa odporność na stres

Zachowanie

mają „dziwne ” pomysły, które bezwzględnie starają się realizować
tolerancyjni wobec sprzeczności i wieloznaczności
niecierpliwi, przerywają lekcję pytaniami
ucząc się szybko, skracają tok rozumowania , nie zawsze potrafią wyjaśnić rezultat
preferują pracę w samotności

Praca dydaktyczna z uczniem zdolnym

Praca dydaktyczna może być prowadzona w rozmaitych strukturach organizacyjnych, rozpoczynając od specjalnych szkół dla osób uzdolnionych, poprzez specjalne programy i indywidualne toki pracy, a kończąc na wielopoziomowym nauczaniu w zespołach klasowych.
Lekcje z uczniem zdolnym realizowane mogą być w formie pracy indywidualnej. Jest to optymalna forma pozwalająca precyzyjnie dobrać treść i dostosować tempo uczenia się.

Realizuje się je poprzez:

krótkie, kilkuminutowe rozmowy nauczyciela z uczniem, zwykle komentując w sposób rozszerzający bieżący materiał lub kończące się sformułowaniem problemu, a potem rozwiązaniem go;
zadawanie dodatkowych zadań podczas prac klasowych i domowych;
przygotowanie przez ucznia referatów po przeczytaniu odpowiedniej literatury;
korygowanie błędów kolegów;
prowadzenie przez uczniów fragmentów lekcji (czasami przygotowanie całej lekcji);
zachęcanie do czytania fachowej literatury;
zwiększenie wymagań, co do ścisłości i precyzji ich wypowiedzi;
stworzenie uczniom najzdolniejszym okazji do swobodnego wyboru zadań trudniejszych, swobodnej decyzji w podejmowaniu dodatkowych zadań;
organizowanie konkursów w rozwiązywaniu zadań trudniejszych

Ponadto wprowadza się różne formy pracy z uczniem zdolnym.

Do najczęściej wykorzystywanych form pracy z uczniami o odmiennym poziomie zdolności należą:

wzbogacanie (polega ono na przystosowaniu nauczania do możliwości intelektualnych ucznia; zwiększamy intensywność jego pracy, poszerzamy zakres wiedzy, dostarczamy w trakcie nauki większej liczby zadań o tym samym stopniu trudności);
akceleracja (może przybierać różne formy: wcześniejsze rozpoczynanie nauki, podwójnej promocji, szybszego przerabiania materiału, systemu nauczania bezklasowego, wcześniejszego kończenia szkoły i przechodzenia na następny szczebel nauczania);
grupowanie:

grupowanie według poziomu zdolności (podstawą tworzenia grup jest iloraz inteligencji oraz poziom umiejętności szkolnych; zajęcia z różnych przedmiotów planuje się tak, aby odbywały się one równocześnie; każdy nauczyciel prowadzi zajęcia na różnym poziomie, a uczniowie idą od tego lub do innego nauczyciela w zależności od swoich umiejętności);
grupowanie według rodzaju zdolności, tzw. grupowanie przedmiotowe (uczniowie są podzieleni na grupy ze względu na stan zaawansowania w zakresie różnych przedmiotów; stan wiedzy, zainteresowań i uzdolnień decyduje o przydziale do określonych grup w obrębie danego przedmiot);
specjalne klasy i specjalni nauczyciele (nauczyciele zbierają się z uczniami kilku klas lub szkół na różnego rodzaju zajęciach; uczniowie ci część czasu spędzają w typowych klasach, a część w zespołach tematycznych);
ciągi klas na tym samym poziomie nauczania (skupiają one uczniów o odmiennych poziomach zdolności);
odrębne szkoły dla szczególnie uzdolnionych w różnych przedmiotach nauczania, np. szkoły o danym profilu, szkoły dla uczniów uzdolnionych artystycznie;

nauka indywidualna (łączy się z nią organizowanie różnych form opieki nad wyróżniającymi się uczniami w klasie lub w szkole, a także podczas zajęć pozalekcyjnych i pozaprogramowych , aż do nauki indywidualnej włącznie);
konsultacje (zadaniem konsultantów jest wskazywanie nauczycielom sposobów pracy z dziećmi o różnym poziomie zdolności);
doradztwo (stosowane jest wobec uczniów o szczególnych zdolnościach i specjalnych potrzebach)

Pedagog stymulujący rozwój dziecka zdolnego może:

stopniowo zwiększać wymagania,
utrzymywać wysoki poziom trudności zadań stawianych uczniowi,
poprosić go o samodzielne znalezienie materiałów do lekcji czy zajęć popołudniowych,
przygotować omówienie tematu z podkreśleniem ciekawszych momentów,
poprosić o wymyślenie podchwytliwych pytań z omawianego materiału dydaktycznego.
ciekawie prowadzić lekcje z uwzględnieniem pomocy koleżeńskiej,
uczyć twórczego rozwiązywania problemów, motywowania do samodzielności
zachęcać do konfrontacji wiedzy w konkursach i olimpiadach,
zachęcać do uczestniczenia w zajęciach pozalekcyjnych,
stosować programy wspierające rozwój dzieci zdolnych,
konstruować indywidualne programy nauczania,
przygotować rodziny do pracy z dzieckiem zdolnym,
wprowadzić nowe formy pracy z uczniem zdolnym,
zaproponować ukończenie szkoły (każdego typu) w skróconym czasie,
zachęcać do uczęszczania na zajęcia do lokalnych ośrodków naukowych itd

Sam pedagog – nauczyciel stymulujący uzdolnienia powinien przejawiać:

łatwość nawiązywania osobistych kontaktów ze swoimi uczniami,
aktywizacja uczniów do wytężonej pracy intelektualnej,
mobilizowanie do swobodnego stawiania pytań i problemów,
rozwijanie u uczniów umiejętności współdziałania z nauczycielem i rówieśnikami,
akceptowanie błędów i porażek,
umiejętności czekania na efekt wychowawczy,

Wskazówki dla rodziców

Rodzice, podobnie jaki i nauczyciele, musza nauczyć się odpowiedniego postępowania z dzieckiem zdolnym, aby w pełni rozwinęły się jego zdolności oraz poszerzyły zainteresowania.

Ważne jest:

zaspokajanie potrzeb poznawczych dziecka
rozwijanie myślenia twórczego dziecka
wzmacnianie motywacji
stwarzanie okazji do jak najczęstszych kontaktów grupowych, doświadczania zespołowego działania, uczestniczenia w spontanicznych i zorganizowanych zajęciach grupowych
dbanie o rozwój fizyczny dziecka
zapewnienie wsparcia i poczucia bezpieczeństwa

Pomoc poradni psychologiczno – pedagogicznych oferowana nauczycielom, pracującym z dzieckiem zdolnym

indywidualne konsultacje
prelekcje
ustne i pisemne zalecenia do pracy z konkretnym dzieckiem
pomoc w identyfikowaniu dzieci zdolnych
udzielanie wskazówek do pracy z dzieckiem zdiagnozowanym jako zdolne
wydawanie opinii umożliwiającej nauczycielowi skonstruowanie indywidualnego programu pracy z dzieckiem zdolnym
doradztwo dotyczące m.in. .przyspieszenia obowiązku szkolnego, śródrocznej promocji,
indywidualnego programu i toku nauki.

Zadaniem szkoły jest zapewnienie uczniom zdolnym opieki pedagogicznej i psychologicznej. Nauczycieli powinni respektować ich potrzeby, które wynikają ze szczególnych możliwości intelektualnych i emocjonalnych.

Tworzenie specjalnych programów nauczania sprzyjać będzie harmonijnemu ich rozwojowi. Potrzebna też jest dobra atmosfera wokół tych uczniów, aby obdarzone szczególnymi zdolnościami i talentami mogły jak najlepiej rozwijać je ku własnemu pożytkowi i zgodnie z oczekiwaniami społecznymi.

Polecana literatura

M. Przetacznikowa, Z. Włodarski, Psychologia wychowawcza, Warszawa, PWN,1998
T. Lewowicki, Kształcenie uczniów zdolnych, Warszawa, WSiP, 1986
J. W. Eby, J. F. Smutny, Jak kształcić uzdolnienia dzieci i młodzieży?, Warszawa, WSiP, 1998
Sękowski A., Osiągnięcia uczniów zdolnych, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001.
Ministerstwo Edukacji Narodowej o uczniu zdolnym, Warszawa, lipiec 1999
De Bono E./1955/ Naucz się myśleć kreatywnie, Warszawa, „Prima” Levis D./1988/ Jak wychować dziecko zdolne Warszawa PZWL