Lęk społeczny u młodzieży

Doświadczenie lęku społecznego u młodzieży

Covid i nauka zdalna a lęk społeczny

W przestrzeni publicznej, szczególnie w środowisku specjalistów z dziedziny zdrowia psychicznego, można zauważyć dyskusje na temat wpływu pandemii oraz rozpowszechnienia nauki zdalnej na objawy lęku społecznego u młodzieży. Brak stałej ekspozycji na doświadczenia społeczne może pogłębiać trudności w odnajdywaniu się w grupie, niechęć do kontaktów społecznych przy jednoczesnym poczuciu samotności i izolacji.

Psychospołeczne skutki pandemii

Młodzież znajduje się w fazie życiowej związanej z poszukiwaniem autonomii oraz określaniem tożsamości kształtującej się w dużej mierze w grupach rówieśniczych. Pandemia spowodowała, że ten sensytywny czas rozwoju przypadł na konieczność przebywania na ograniczonej przestrzeni wraz z domownikami, co utrudniło realizację tych potrzeb. Do niepewności związanej z etapem rozwojowym dołączyła niepewność systemowa, która ówcześnie dominowała w nastrojach społecznych na świecie. Ponadto, osoby doświadczające wcześniej trudności w kontaktach społecznych mogły je pogłębić przez brak możliwości treningu i nabywania umiejętności w sposób naturalny.

Czym jest lęk społeczny

Najbardziej charakterystycznym objawem jest paraliżujący i nieadekwatny do sytuacji lęk towarzyszący interakcjom z innymi ludźmi. Ponadto możemy zaobserwować, m.in. obawę przed rozmowami telefonicznymi, jedzeniem w miejscu publicznym, lęk przed kompromitacją, oceną, przewidywanie najgorszych scenariuszy, chroniczne poczucie zagrożenia, nadmierne przygotowywanie się do czynności wymagających obecności przy innych osobach. Występują reakcje unikania, izolacja. Często obecne są objawy somatyczne, jak np. dolegliwości żołądkowo-jelitowe, kołatanie serca, nadmierna potliwość czy drżenie rąk i głosu.

Jak wspierać?

• Wspieranie stabilnej samooceny

Bardzo ważna jest nieoceniająca, akceptująca postawa rodziców/opiekunów wobec zachowań młodej osoby. Doświadczanie lęku nie powinno być umniejszane („to nic takiego”, „nie przesadzaj”). Warto zauważać wszelkie oznaki działania i chwalić za najmniejsze kroki poza strefą komfortu. Jako że często lęk społeczny związany jest z lękiem przed odrzuceniem, należałoby okazywać akceptację, pokazywać że relacja z dzieckiem jest dla nas ważna, niezależnie od jego trudności. Wspierające jest okazywanie zainteresowania tym, co młodego człowieka ciekawi i zachęcanie do eksploracji swoich mocnych stron i hobby. Pomoże to budować poczucie kompetencji i tworzenie bezpiecznych przestrzeni poza domem.

• Odróżnianie faktów od interpretacji

Umiejętnością, która może być pomocna w radzeniu sobie z lękiem społecznym jest odróżnianie faktów od interpretacji. Można rozpocząć od ćwiczenia: „Opisz przedmiot”. Warto zdać sobie sprawę, ile z opisu należy do faktów (kolor, faktura), a ile do ocen i interpretacji (niewygodne, brzydkie, stylowe). Analogicznie, sytuacje społeczne są poddawane ocenie i interpretacji. Fakt to coś, co może zostać zweryfikowane niezależnie od czyjejś interpretacji. Natomiast interpretacja to nadawanie znaczeń faktom. To nie fakty, lecz interpretacje powodują, że zaczynamy się bać. Warto opisać sytuacje społeczne z poziomu faktów, a następnie interpretacji, by zobaczyć ile znaczeń dodajemy sami i które z nich można łatwo podważyć i nie są konstruktywne, lecz potęgują lęk.

• Znajomość błędów poznawczych

Błędy (zniekształcenia) poznawcze to uproszczenia w procesie myślenia i przetwarzania informacji przez mózg. Mogą wpływać na podejmowanie decyzji i powodować postawy unikania i lęku. Sama ich świadomość może okazać się pomocna, dlatego warto zdać sobie sprawę, że nasze myśli nie zawsze są zgodne ze stanem faktycznym i nie oddają sytuacji, w jakiej się znajdujemy.

Przykłady błędów poznawczych:

 – tendencje do tworzenia czarnych scenariuszy, katastrofizacja – polega na przewidywaniu przyszłych wydarzeń jako trudnych. Nasz umysł jest zaprogramowany w taki sposób, by nas chronić. Przewidywanie tego, co się może wydarzyć jest zatem naturalne, gdyż mogłoby prowadzić do odpowiedniego przygotowania się. Jednak w doświadczaniu lęku społecznego mamy do czynienia z nieadekwatnym i nieracjonalnym myśleniem. Przykładowo, można obawiać się jedzenia batonika na przerwie, przewidując że inni zdenerwują się. Warto wtedy nazwać  proces, jakiego właśnie dokonuje nasz umysł – dany błąd poznawczy i zastosować dekatastrofizację, zadając sobie pytanie: „Jeśli to prawda, to jak sobie poradzę?” „Jakie jest prawdopodobieństwo, że to się wydarzy?”

– generalizowanie – polega na nadmiernym uogólnianiu, np. „ Na pewno wszystkim poszło dobrze na sprawdzianie, a mi nigdy nie wychodzi”. Takie myśli są łatwe do podważenia. Warto zwrócić wtedy uwagę dziecka na jego poprzednie doświadczenia negujące te myśl oraz uważnie obserwować i zaznaczać konstruktywne wyjątki w jego zachowaniu.

– myślenie czarno-białe (dychotomiczne) – odnosi się do postrzegania rzeczywistości w konkretnych kategoriach. Może powodować obniżenie samooceny, np. „Skoro nie wyszło mi na matematyce, to jestem nic nie warta”.

Warto wykazywać wobec siebie postawę życzliwą i akceptującą. Błędy poznawcze są bowiem pewnym nawykiem myślenia, i jak każdy nawyk, będą pojawiać się automatycznie, szczególnie w sytuacjach, które powodują natężone emocje. Można podziękować umysłowi, że próbuje nas chronić – spełnia tylko swoje zadanie. Spojrzenie na swoje myśli z pozycji obserwatora nazywamy dyfuzją. Pozwala ona na zauważenie błędu w myśleniu i stworzenie myśli korektywnej, pomocnej zamiast tej automatycznej, niekonstruktywnej. Dzięki dyfuzji możemy się nieco zdystansować od swoich myśli, co pozwala na lepszą regulację emocji. Warto pamiętać, że nie jesteśmy w stanie w pełni kontrolować naszych myśli i emocji, ale możemy nie dać im kontroli nad naszym zachowaniem.

• Ekspozycja

Warto wspierać stopniowe oswajanie lęku i zachęcać do podejmowania małych wyzwań, jak np. powiedzenie „cześć” osobie mijanej na korytarzu, spotkanie z jedną osobą zamiast z grupą. Każdy sukces warto celebrować i doceniać, aby wspierać motywację.

• Relaksacja, oddech

Osobom z lękiem społecznym towarzyszy dużo napięcia, które również może być widoczne w ciele. Warto zatem wprowadzić działania relaksacyjne. Można stosować techniki związane z uważnością (mindfulness) oraz ćwiczenia oddechowe.